5/2014


szkoła mistrzów fortepianu 2012

Częściowo zrealizowany ze środków Ministerstwa Kultury w ramach programu operacyjnego "Promocja Czytelnictwa"




16.11.2014 - Koncert monograficzny Szymona Godziemba-Trytka

5.10.2014, godz. 17.00 - REMBRANDT MUSIC PROJECT

9.11.2014 Sinfonia Iuventus zaprasza

29.11.2014 Sinfonia Iuventus zaprasza

18.10.2014 Sinfonia Iuventus zaprasza

7-9.09.2014 X MIĘDZYNARODOWY FESTIWAL RYBNICKA JESIEŃ CHÓRALNA

VI MIĘDZYNARODOWY FESTIWAL MUZYKI KAMERALNEJ „MUZYKA NA SZCZYTACH” 13-20 WRZEŚNIA 2014

1.08.2014 - Program VIII. Festiwalu Twórczości Religijnej Fide et Amore Żory ’2014

13-21.09.2014 - III Międzynarodowy Konkurs Pianistyczny Halina Czerny-Stefańska in memoriam w Poznaniu

Kompas skrzypka część I znów w sprzedaży!!!


Sytuacje graniczne – walka - numer: 1/2008

Bohdan Pociej

„Trzeba wiedzieć, że wojna jest powszechna, słuszność jest sporem, a wszystko dzieje się zgodnie ze sporem i koniecznością.

Wojna jest ojcem wszystkich, wszystkich królem; jednych ukazuje jako bogów, innych jako ludzi, tych czyni niewolnikami, tamtych wolnymi.”

Heraklit

Sztuka – to szczególnego rodzaju aktywność człowieka, wynikająca z sedna jego egzystencji: literatura, malarstwo, rzeźba, teatr – od wieków i tysiącleci karmi się tym, co Karl Jaspers nazywa „sytuacjami granicznymi”. Walka, cierpienie, wina, miłość i śmierć – mają swoje stare toposy w poezji i prozie, dramacie i teatrze. Pierwsze apogeum wymowności, ekspresji, formy oraz sytuacje graniczne osiągane są u greckich tragików, w stadium klasycznym kultury antycznej. Sytuacje te, opowiadane słowem, rozgrywane są w jedności sztuk, jaką przedstawiał grecki teatr: w symbiozie słowa i dźwięku, poezji i muzyki z gestem i wyglądem (maską) aktora i tańcem.

Sytuacje walki i śmierci, najstarsze z toposów, stanowią zmienne w przejawach, ale niezmienne w istocie źródło literatury wszystkich znanych nam kultur – od eposów babilońskich, hinduskich, greckich i Ksiąg Biblijnych, po literaturę XX wieku.

Świadectwo rzeczywistego bytowania

Wojna i śmierć, walka i umieranie – dwa posępne motywy naczelne, dwie czarne nici przewodnie poezji, prozy, dramatu, tragedii, dają świadectwo rzeczywistego bytowania człowieka na ziemi. Celem wojny jest pokonanie przeciwnika; śmierć zaś bezwzględnie kończy ziemską wędrówkę. Umieranie w najróżniejszych okolicznościach, śmierć z najrozmaitszych przyczyn, która brzmi może podniośle i heroicznie, ale w istocie jest takim samym poniżeniem człowieka. W rozlicznych opisach walki i śmierci literatura (europejska) sięga szczytów mistrzostwa – metafory i mimesis. Słowo – poezji, prozy, dramatu – manifestuje swą artystyczną moc oraz siłę sugestii w dziełach literackich uchodzących za szczytowe osiągnięcia w przedstawianiu odwiecznego teatru wojny, jak Wojna i pokój Tołstoja czy Trylogia Sienkiewicza. Poruszające obrazy walki i wstrząsające sceny śmierci ujęte w słowa.

Malarstwo z kolei przedstawia obrazy, panoramy i detale walki, sceny bitewne w różnych planach, zbliżeniach i w perspektywie, przedstawiając swój temat wizerunkami postaci ludzkich w akcjach batalistycznych, w ruchu walki, w starciach bitewnych.

A jak sobie z sytuacją graniczną walki poczyna muzyka? Bo przecież wpływa ona na odbiorcę zupełnie inaczej niż pozostałe sztuki: substancjalnie, strukturalnie, nie wyrażając swojej mowy słowem ani obrazem, apelując jedynie do wyobraźni słuchacza. Mówi więc dźwiękiem, brzmieniem, strukturą o samej istocie sytuacji granicznych. Najwyraźniej zaś i najbardziej dobitnie przekazuje muzyka istotę walki, gdyż właśnie ona stanowi gorące centrum, dynamicznie-eksplozywny ośrodek „sytuacji granicznych” w ogóle, a także walkę szeroko rozumianą i głęboko pojętą.

Walka i wina

„Śmierć i cierpienie to sytuacje graniczne, które istnieją dla mnie także bez mego współsprawstwa. [...] Walka i wina natomiast są sytuacjami granicznymi, wywoływanymi moim działaniem; są one aktywnie tworzone przeze mnie. Są zaś sytuacjami granicznymi, bo nie mogą istnieć empirycznie nie wywołując ich. [...]

Wszystko co żyje, nawet nie zdając sobie z tego sprawy, prowadzi walkę o byt: pasywnie walkę o istnienie empiryczne w pozornym spokoju trwania, aktywnie o wzrost i ekspansję. Walkę tę czynią koniecznością materialne warunki bytu empirycznego, zawsze ograniczone w porównaniu z możliwością rozszerzania życia”.

Karl Jaspers (tłum. Mirosław Skwieciński)

Historycznie rzecz biorąc, muzyka, w przeciwieństwie do literatury, zaczyna obrazować walkę stosunkowo późno, gdyż dopiero w XVI wieku: we francuskiej (programowej) chanson (La Guerre Janequina), później we włoskim madrygale. W ciągu trzech wieków (XVII–XIX) swego najbardziej intensywnego rozwoju wykształca znamienne przejawy – znaki, figury, symbole walki, toposy sytuacji batalistycznych – dźwiękowe odpowiedniki ruchów i odgłosów bitewnych, według ówczesnej sztuki prowadzenia wojen i rozgrywania bitew (która od XVI wieku aż do połowy XIX zasadniczo się nie zmienia). Jest to jeden ze sposobów przedstawiania walki muzyką, obraz wojny rzeczywistej i sztuki wojennej, a także sztuki walki wręcz.

Batalistyczna poetyka muzyki

Muzyka, wyposażona w efekty batalistyczne, mówi ilustracyjnie, przedstawiająco, programowo. Kreuje dźwiękowe obrazy walk, nie tylko tych panoramicznie zakrojonych z teatru wojny, ale i walk w wymiarze osobistym: starć oko w oko, pojedynków, jak ten Komandora z Don Giovannim na wstępie opery Mozarta, czy pojedynek Leńskiego z Onieginem z opery Czajkowskiego. Prawzorem zaś (wokalnym) dla późniejszych dźwiękowych obrazów teatru wojny jest słynna Chanson Janequina (z pierwszej połowy XVI wieku), zatytułowana Wojna, z podtytułem Bitwa pod Marignan. A wzorem dla wszelkich późniejszych obrazów walki w małym i dużym planie będzie, w pierwszej połowie XVII wieku, arcydzieło Monteverdiego (z VIII Księgi jego madrygałów) Combattimento di Tancredi e Clorinda (z tekstem z Jerozolimy wyzwolonej Tassa); z którego to utworu wywodzi się cała późniejsza batalistyczna poetyka muzyki dotycząca różnych aspektów teatru walki i wojny; jak też w którym, prekursorsko i profetycznie, zawarta jest koncepcja formy dynamiczno-ewolucyjnej, dominująca w dziejach muzyki nowożytnej.

W dziejach muzyki programowej, ilustracyjnej, opisującej, przedstawiającej, wśród licznych jej wątków i tematów istnieje ten batalistyczny, przewijający się przez jej historię – od Janequina i Monteverdiego, po VII Symfonię „Leningradzką” Szostakowicza. Jednakże wśród utworów (lub ich fragmentów) z nazwy batalistycznych nie znajdujemy raczej (poza nielicznymi wyjątkami) dzieł prawdziwie wybitnych, muzyki ponad przeciętną miarę. Niemal wszystkie noszą na sobie piętno sztuki doraźnie okolicznościowej. Muzyka z tytułu batalistyczna w XVII wieku, po Monteverdim, konwencjonalizuje się i będzie obrazowała walkę czy opisywała wojnę (głównie w operze) stereotypowo, za pomocą schematycznych efektów, jak koński galop, odgłosy razów, ciosów, znaki ucieczki, pościgu, motywy klęski czy zwycięstwa. Nie lepiej też będzie z poziomem artystycznym „batalistyki” muzycznej w XVIII i XIX wieku, w medium orkiestry, na gruncie bogactwa środków klasycznego i romantycznego symfonizmu. Tutaj programowe, określone w tytułach obrazy wojny autorstwa wielkich symfoników – Zwycięstwo Wellingtona Beethovena, Bitwa Hunnów Liszta, Rok 1812 Czajkowskiego – okazują się najsłabszymi pozycjami w ich dorobku. Jedynie w dramatach Wagnera (Walkiria, Zygfryd, Zmierzch bogów) obrazy walk, uwarunkowane dramaturgią akcji, osiągają poziom muzycznych arcydzieł.

Istota walki

A przecież walka, jako graniczna sytuacja egzystencjalna, jest stałym źródłem inspiracji kompozytorów muzyki czasów nowożytnych. Tylko, że najcenniejszych artystycznie owoców tej inspiracji należy szukać nie w muzyce zdeklarowanie programowej, opatrzonej „batalistycznymi” tytułami, lecz głębiej – w substancji dźwiękowej, w sposobach jej wewnętrznego poruszenia i kształtowania. Tam, gdzie stajemy wobec muzyki samej, bez żadnego pośrednictwa słownych komentarzy, otwarci na jej sugestywną wymowność, zdani na własną intuicję – domyślność i wyobraźnię. Tutaj dopiero muzyka przedstawia nam samą istotę walki, jej wewnętrzną dramaturgię. Ta zaś mowa (takie odnosimy wrażenie) zdaje się wynikać z samej natury muzyki, jako sztuki dynamicznego zakomponowywania ruchu dźwięków. Na tym może polega doniosłość największego przełomu w dziejach muzyki Zachodu – znaczonego symboliczną datą 1600 – że odkrywano wówczas na nowo dwa niezwykle silne impulsy formotwórcze: miłość i walkę, które miały radykalnie zmienić charakter muzyki i całą jej koncepcję. Z działania tych impulsów – źródeł inspiracji – rozwinęła się forma dynamiczno-ewolucyjna, nasycona intensywnym liryzmem, z prymatem ruchu, bazująca na tonalnych napięciach harmoniki. Odtąd (głównie za sprawą geniuszu Monteverdiego) naczelne cechy walki: kontrast, starcie, konflikt, cios, wybuch, będą należały wprost do atrybutów wyrazowo-symbolicznego języka muzyki.

Popęd walki

Rzec można: muzyka wchłania w siebie dynamiczne poczucie świata, rzeczywistości stającej się przez walkę: w starciu, konflikcie, konfrontacji. Jest w muzyce nowożytnej jakby „popęd walki”, stale działający i szukający stosownych dla siebie środków wyrazu, trzymany wszakże w ryzach konwencji stylów powszechnych XVII i XVIII wieku. W epoce romantyzmu zaś, kiedy forma klasyczna się rozluźnia, konwencje stylistyczne zanikają, a przed muzyką otwiera się niezmierzona w swym bogactwie możliwości przestrzeń symfonizmu, wyzwolony popęd walki działa już bez żadnych, zda się, ograniczeń, dążąc do nieznanych jeszcze w dziejach muzyki kulminacji. I tak z końcem romantycznego stulecia (1893) pojawi się arcydzieło – Symfonia „Patetyczna” Czajkowskigo – w którym urzeczywistnienie idei walki (egzystencjalnej i metafizycznej) – Hieraklitejskiej „wojny, która jest ojcem wszystkich” – osiąga (w przetworzeniu pierwszej części) romantyczne apogeum: mocy wyrazowej, intensywności ekspresji, kondensacji formy. Co też z kolei będzie twórczym impulsem i źródłem inspiracji dla symfonicznego geniuszu Mahlera, który w swoich Symfoniach niebywale rozwinie, jak nikt przed nim ani po nim, gorącą symbolikę walki, prowadzonej na różnych poziomach, w rozmaitych zakresach, na różnych polach.

powrót

Krzyżówka
Słownik

Ustaw jako stronę startową

Prześlij znajomym


Książki
Podręczniki
Czasopisma
Płyty CD



2003    2004    2005    2006    2007    2008    2009    2010    2011    2012    2013   

Numer poprzedni




Licznik odwiedzin:

1


Gdzie kupić    Redakcja    Misja    Kontakt   

Zobacz nas w:
facebook logo